المستشفيات الحكومية (العسكرية والمدنية) في ولاية حلب في العهد الحميدي (1876-1909). دراسة تاريخية في ضوء السالنامات العثمانية

القسم: Article

الملخص

    تتضح أهمية هذه الدراسة من خلال تسليطنا الضوء بشكل أساسي على الجانب الصحي في ولاية حلب في عهد السلطان عبدالحميد الثاني، فما كُتب عن هذا النوع من المستشفيات في هذِه المدة اتسم بالإيجاز وعدم التركيز عليه من قبل الباحثين والمهتمين بالشؤون الصحية في ولاية حلب خلال العهد العثماني بصورة خاصة، ولا يُعطي صورة واضحة ومتكاملة عن هذا الجانب الصحي المهم في الولاية، والتي سوف تحرص دراستنا هذهِ على توضيحه من خلال اعتمادنا بشكل أساسي على العديد من المصادر أهمها المطبوعات الحكومية العثمانية المنشورة المتمثلة بسالنامات ولاية سوريا، وسالنامات ولاية حلب.

المراجع

  1. احمد عيسى، تاريخ البيمارستانات في الإسلام، مؤسسة هنداوي للنشر والتوزيع ، (المملكة المتحدة: ٢٠١٧).
  2. إسماعيل سامعي، معالم الحضارة العربية الإسلامية مدخل: نظم، علوم، زراعة، صناعة، اجتماعيات، عمارة وفنون، تأثيرات، ديوان المطبوعات الجامعية، (المغرب: ٢٠٠٧).
  3. امل بشور، سوريا ولبنان في عصر الاصلاح العثماني حقبة التنظيمات من سنة ١٨٤٠ الى ۱۸۸۰، دار المؤسسة الحديثة للكتاب، (القاهرة: ٢٠٠٦).
  4. اورهان باموق، ليالي الوباء، ترجمة: جهاد الأماسي، دار الشروق للنشر والتوزيع، (مصر: ٢٠٢٣).
  5. ايتاج اوزکان، السلطان محمد الفاتح، ترجمة: احمد كمال، دار النيل للنشر والتوزيع، (مصر: ٢٠١٧).
  6. جاك جونسون، الدولة العثمانية قصتها غير المروية للصمود والسقوط، ترجمة: احمد صالح علي، دار البشير للثقافة والعلوم، (الاردن: ٢٠٢٣).
  7. جميل عبد المجيد عطية، تنظيم صنعة الطب خلال عصور الحضارة العربية الإسلامية، مكتبة العبيكان، (الرياض: ٢٠٠٢).
  8. حسان حلاق، المعجم الجامع في المصطلحات العثمانية ذات الأصول العربية والفارسية والتركية والايوبية والمملوكية: المصطلحات الادارية والعسكرية والسياسية والاقتصادية والاجتماعية والدينية والعائلية، دار النهضة العربية، (بيروت: ٢٠٠٩).
  9. حسن علي عبد الله وبان راوي شلتاغ، "التقسيمات الادارية لولاية حلب ١٨٦٦- ١٩١٨"، مجلة مركز بابل للدراسات الإنسانية، ، المجلد (5)، العدد (1)، ٢٠١٥.
  10. حسن قجة، حلب في كتابات المؤرخين والباحثين والزوار والادباء، دار بديل للنشر والتوزيع، (هولندا: ٢٠٢٢).
  11. خير الدين الاسدي، حلب وأسواقها، منشورات وزارة الثقافة والارشاد القومي، (دمشق: ١٩٨٤).
  12. الدولة العثمانية تاريخ وحضارة، ج2، ترجمة: صالح سعداوي، اشراف وتقديم: أكمل الدين إحسان أوغلو، منشورات مركز الابحاث للتاريخ والفنون والثقافة الإسلامية (أرسيكا)، (إستانبول: ۱۹۹۹).
  13. سالنامة ولاية حلب لعام ١٣٢٦هـ/١٩٠٨م، دفعة ٣٥، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۹۰۸م.
  14. سالنامة ولايت حلب لعام ١٣٢٢هـ/١٩٠٤م، دفعه ٢١، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ١٩٠٤م.
  15. سالنامة ولايت حلب لعام ١٣٢٣هـ/١٩٠٥م، دفعه ٣٣، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ١٩٠٥م.
  16. سالنامه دولت عليه عثمانية لعام ١٢٨٣هـ/١٨٦٦م، دفعه (٢١)، المطبعة العامرة، در سعادت، (إستانبول: ١٨٦٦).
  17. سالنامه ولاية حلب لعام ١٣١٥هـ/١٨٩٧م، دفعة ٢٥، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۹۷م.
  18. سالنامه ولايت حلب لعام ١٢٨٦هـ/١٨٦٩م، دفعه ۳، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر.
  19. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٠٠هـ/١٨٨٢م، دفعه ۱۳، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٨٢م.
  20. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٠٢هـ/١٨٨٤م، دفعه ١٤، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٨٤م.
  21. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٠٣هـ/١٨٨٥م، دفعه 15، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٨٥م.
  22. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٠٥هـ/١٨٨٧م، دفعه ١٦، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٨٧م.
  23. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٠٧هـ/١٨٨٩م، دفعه ۱۸، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۸۹م.
  24. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٠٨هـ/۱۸۹۰م، دفعه ۱۹، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۹۰م.
  25. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٠٩هـ/۱۸۹۱م، دفعه ٢٠، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۹۱م.
  26. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣١٠هـ/١٨٩٢م، دفعه ٢١، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٩٢م.
  27. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣١٢هـ/١٨٩٤م، دفعه ٢٢، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٩٤م.
  28. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣١٣هـ/١٨٩٥م، دفعه ٢٣، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، 1895م.
  29. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣١٤هـ/1٨٩٦م، دفعة ٢٤، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٩٦م.
  30. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣١٧هـ/۱۸۹۹م، دفعة ٢٧، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۹۹م.
  31. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣١٩هـ/١٩٠١م، دفعه ۲۹، مطبقة ولايتده طبع اولنمشدر، ١٩٠١م.
  32. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٢٠هـ/١٩٠٢م، دفعة ۳۰، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۹۰۲م.
  33. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٢١هـ/١٩٠٣م، دفعة ۳۱، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۹۰۳م.
  34. سالنامه ولايت حلب لعام 13٢٤هـ/1906م، دفعة ٣٤، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ١٩٠٦م.
  35. سالنامه ولايت حلب لعام ١٣٨٤هـ/١٨٦٧م، دفعة 1، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٦٧م.
  36. سالنامه ولايت سوريا العالم ١٣٠١هـ/١٨٨٣م، دفعه ١٦، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۸۳م.
  37. سالنامه ولايت سوريا لعام ١٣٠2هـ/١٨٨٤م، دفعه ١٧، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٨٤م.
  38. سالنامه ولايت سورية لعام ١٢٩٧هـ/ 1879-1880م، دفعه ١٢، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، 1879-1880م.
  39. سالنامه ولايت سوريه العام ١٣٠٤هـ/١٨٨٦م، دفعه ۱۹، مطبعه ولايتده طبع اوليفنشدر، 1٨٨٦م.
  40. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٢٩٥هـ/1٨٧٨م، دفعه ۱۰، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۷۸م.
  41. سالنامه ولايت سوريه لعام 1298هـ/1880-1881م، دفعه ۱۳، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، 1880-1881م.
  42. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٢٩٩هـ/١٨٨١م، دفعه ١٤، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۸۱م.
  43. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣٠٠هـ/١٨٨٢م، دفعه ١٥، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۸۲م.
  44. سالنامه ولايت سوريه لعام 1303هـ/١٨٨٥م، دفعه ۱۸، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٨٥م.
  45. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣٠٥هـ/١٨٨٧م، دفعه 20، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۸۷م.
  46. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣٠٦هـ/۱۸۸۸م، دفعه ٢١، مطبعه ولايتده طبع اولفيشدر، ۱۸۸۸م.
  47. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣٠٧-١٣٠٨هـ/1889-1890م، دفعه ٢٢، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، 1890م.
  48. سالنامه ولايت سوريه لعام ۱۳۰۹-١٣١٠هـ/1891-1892م، دفعه ٢٣، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۹۱م.
  49. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣١٠-١٣١١هـ/1892-1893م، دفعه 24، مطبعة ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۹۳م.
  50. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣١٢-١٣١٣هـ/١٨٩٤-١٨٩٥م، دفعه ٢٥، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٩٥م.
  51. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣١٣-١٣١٤هـ/١٨٩٥-١٨٩٦م، دفعه ٢٦، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ١٨٩٦م.
  52. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣١٥هـ/١٨٩٧م، دفعه ٢٧، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۹۷م.
  53. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣١٦هـ/١٨٩٨م، دفعه ٢٨، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۹۸م.
  54. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣١٧هـ/۱۸۹۹م، دفعه ٢٩، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۸۹۹م.
  55. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣١٨هـ/۱۹۰۰م، دفعه ٣٠، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، ۱۹۰۰م.
  56. سالنامه ولايت سوريه لعام ١٣٩٦هـ/1878-1879م، دفعه 11، مطبعه ولايتده طبع اولنمشدر، 1878-1879م.
  57. سهيل صابان، المعجم الموسوي للمصطلحات العثمانية التاريخية، مكتبة الملك فهد الوطنية، (الرياض: ٢٠٠٠).
  58. صالح كولن، سلاطين الدولة العثمانية، ترجمة: منى جمال الدين، دار النيل للطباعة والنشر والتوزيع، (مصر: ٢٠١٣).
  59. عامر رشيد مبيض، حلب ذاكرة الايام، دار القلم العربي، (دمشق: ٢٠٠٦).
  60. عبد الحق عدنان آديوار، تاريخ العلم عند الاتراك العثمانيين، ترجمة: عبد الرزاق، اركان للدراسات والنشر والتوزيع، (مصر: ٢٠٢٠).
  61. عبد العزيز محمد عوض، الادارة العثمانية في ولاية سوريا ۱٨٦٤-۱۹۱۸، دار المعارف للنشر والتوزيع، (مصر: ١٩٦٩).
  62. عبد الفتاح رواس قلعه جي، حلب القديمة والحديثة اسمائها وحكامها واحداثها، ابوابها، وأسواقها وأحياؤها، منشورات مؤسسة الرسالة للنشر والتوزيع، (بيروت: ۱۹۸۹).
  63. عبد الكريم شحاذة، صفحات من تاريخ التراث الطبي العربي الإسلامي، دار أكاديميا انترناشونال للنشر والتوزيع، (لبنان: ٢٠٠٥).
  64. عبد الله عبد الرزاق سعد، المستشفيات الإسلامية من العصر النبوي الى العصر العثماني، دار الضياء للنشر والتوزيع، (الكويت: ۱۹۸۷).
  65. عثمان مهمرت، حلب التراث، دار القلم العربي، (دمشق: ١٩٩٤)، ص ۱۸۹؛ عيسى، المصدر السابق.
  66. علاء نديم السيد، تاريخ حلب المصور أواخر العهد العثماني 1880-1918، دار شعاع للنشر والثقافة والعلوم، (حلب: ٢٠١١).
  67. غربي الغالي، دراسات حول تاريخ الدولة العثمانية والمشرق العربي 1288-1916، منشورات ديوان المطبوعات الجامعية، (المغرب: ٢٠٠٧).
  68. فاروق مردم بك، "الدولة العثمانية من الطاعون الى الكوليرا الى الحمى الصفراء"، مجلة الدراسات الفلسطينية، العدد (١٢٣)، منشورات مؤسسة الدراسات الفلسطينية، (بيروت: ٢٠٢٠).
  69. فايز حمصي، حلب القديمة، منشورات المديرية العامة للآثار والمتاحف، (دمشق: ١٩٨٣).
  70. فيض الله الغادري، حلب لؤلؤة التاريخ ودرة بلاد الشام، منشورات مكتبة الشام للنشر والتوزيع، (دمشق: ۱۹۹۳).
  71. ماجدة مخلوف، الدولة العثمانية من الاصلاح إلى الحداثة، دار البشير للثقافة والعلوم، (مصر: ٢٠٢١).
  72. محمد إبراهيم الاتاسي، من تاريخ طب النفس والاعصاب عند العرب والمسلمين، دار الكتب العلمية، (بيروت: ٢٠١٤).
  73. محمد راغب بن محمود هاشم الطباخ، اعلام النبلاء بتاريخ حلب الشهباء، ج ٣، المطبعة العلمية للنشر والتوزيع، (سوريا: ١٩٢٣).
  74. محمد سعد أطلس، الآثار الإسلامية والتاريخية في حلب، ط 2، مؤسسة هنداوي للنشر والتوزيع، (المملكة المتحدة: ٢٠٠٧).
  75. محمد صفي الدين ابو العز وأكمل الدين إحسان اوغلي (اشراف)، العلاقات العربية التركية من المنظورين العربي والتركي 1991-1993، ج ٢، معهد البحوث والدراسات العربية، (القاهرة: ۱۹۹۳).
  76. محمد طه الجاسر، التخدير مقالات من تاريخه في الطب العربي الاسلامي وحاضر العالم العربي، دار الفكر للنشر والتوزيع، (سوريا: ٢٠٠٨).
  77. محمد كرد علي، خطط العام، ج (٤)، مطبعة الترقي للنشر والتوزيع، (دمشق: ١٩٢٦).
  78. محمد يوسف العوض، ومضات عثمانية، مركز الكتاب الأكاديمي، (الاردن: ٢٠١٩).
  79. محمود بن محمد الجغميني، خلاصة القانون في الطب (مترجم عن اللغة الفارسية)، منشورات مكتبة عارف حكمت، (المملكة العربية السعودية: ٢٠٠٢).
  80. محمود عبد اللطيف بحراوي، حركة الاصلاح العثماني في عصر السلطان محمود الثاني 1808-1839، دار التراث للنشر والتوزيع، (لبنان: ۱۹۷۸).
  81. محمود محمد خلف، تاريخ القبائل العربية في العصر الإسلامي منذ الفتح الإسلامي من القرن الرابع الهجري، دار التعليم الجامعي، (مصر: ٢٠١٩).
  82. مصطفى كولار، أوقاف الحرمين في الدولة العثمانية في القرنين السادس عشر والسابع عشر الميلاديين، ترجمة: محمد حرب، دار البشير للنشر والتوزيع، (الاردن: ٢٠٢٣).
  83. نجم الدين علي بن عمر الكاتبي القزويني، جوامع اللذة، دار البيان العربي، (القاهرة: ٢٠٠٢).
  84. نوفل نعمة الله نوفل، الدستور (مترجم عن التركية)، مج 2، مراجعة وتدقيق: خليل أفندي الخوري، (بيروت: ۱۸۸۳).
  85. يوسف محمود، الانجازات العلمية في الحضارة الإسلامية، دار البشائر للنشر والتوزيع، (الاردن: 1996).
  86. ahmad eisaa, tarikh albimaristanat fi al'iislami, muasasat hindawiun lilnashr waltawzie , (almamlakat almutahidati: 2017).
  87. 'iismaeil samiei, maealim alhadarat alearabiat al'iislamiat madkhala: nazami, eulumi, ziraeata, sinaeati, ajtimaeiaati, eimarat wafunun, tathiratun, diwan almatbueat aljamieiati, (almaghribi: 2007).
  88. amil bashur, suria walubnan fi easr alasilah aleuthmanii hiqbat altanzimat min sanat 1840 alaa 1880, dar almuasasat alhadithat lilkitabi, (alqahirati: 2006).
  89. awirhan bamuq, layali alwaba'i, tarjamatu: jihad al'amasi, dar alshuruq lilnashr waltawziei, (masir: 2023).
  90. aytaj awzkan, alsultan muhamad alfatih, tarjamatu: ahmad kamali, dar alniyl lilnashr waltawzie, (masir: 2017).
  91. jak junsun, aldawlat aleuthmaniat qisatuha ghayr almarwiat lilsumud walsuquta, tarjamatu: ahmad salih ealay, dar albashir lilthaqafat waleulumi, (alardin: 2023).
  92. jamil eabd almajid eatiat, tanzim saneat altibi khilal eusur alhadarat alearabiat al'iislamiati, maktabat aleibikan, (alriyad: 2002).
  93. hasan halaqi, almuejam aljamie fi almustalahat aleuthmaniat dhat al'usul alearabiat walfarisiat walturkiat walayubiat walmamlukiati: almustalahat aladariat waleaskariat walsiyasiat waliaqtisadiat waliajtimaeiat waldiyniat waleayiliatu, dar alnahdat alearabiati, (birut: 2009).
  94. hasan eali eabd allah waban rawi shiltagh, "altaqsimat aladariat liwilayat halab 1866- 1918", majalat markaz babil lildirasat al'iinsaniati, , almujalad (5), aleadad (1), 2015.
  95. hasan qajata, halab fi kitabat almuarikhin walbahithin walzuwaar waliadiba'a, dar badil lilnashr waltawziei, (hulanda: 2022).
  96. khir aldiyn alasidi, halab wa'aswaquha, manshurat wizarat althaqafat waliarshad alqawmii, (dimashqa: 1984).
  97. aldawlat aleuthmaniat tarikh wahadaratu, ja2, tarjamatu: salih saedawi, ashraf wataqdimu: akmil aldiyn 'iihsan 'uwghlu, manshurat markaz aliabhath liltaarikh walfunun walthaqafat al'iislamia ('arsika), (astanbul: 1999).
  98. salnamat wilayat halab lieam 1326h/1908m, dafeat 35, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1908m.
  99. salnamat wilayat halab lieam 1322h/1904m, dafeuh 21, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1904m.
  100. salnamat wilayat halab lieam 1323h/1905m, dafeuh 33, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1905m.
  101. salnamuh dawlat ealayh euthmaniat lieam 1283h/1866m, dafeuh (21), almatbaeat aleamirati, dar saeadta, (astanbul: 1866).
  102. salnamuh wilayat halab lieam 1315h/1897m, dafeat 25, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1897m.
  103. salnamuh wilayat halab lieam 1286h/1869m, dafeuh 3, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdir.
  104. salnamuh wilayat halab lieam 1300h/1882m, dafeuh 13, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1882m.
  105. salnamuh wilayat halab lieam 1302h/1884m, dafeuh 14, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1884m.
  106. salnamuh wilayat halab lieam 1303h/1885m, dafeuh 15, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1885m.
  107. salnamuh wilayat halab lieam 1305h/1887m, dafeuh 16, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1887m.
  108. salnamuh wilayat halab lieam 1307h/1889m, dafeuh 18, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1889m.
  109. salnamuh wilayat halab lieam 1308h/1890m, dafeuh 19, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1890m.
  110. salnamuh wilayat halab lieam 1309h/1891m, dafeuh 20, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1891m.
  111. salnamuh wilayat halab lieam 1310h/1892m, dafeuh 21, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1892m.
  112. salnamuh wilayat halab lieam 1312h/1894m, dafeuh 22, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1894m.
  113. salnamuh wilayat halab lieam 1313h/1895m, dafeuh 23, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1895m.
  114. salnamuh wilayat halab lieam 1314h/1896m, dafeat 24, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1896m.
  115. salnamuh wilayat halab lieam 1317h/1899m, dafeat 27, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1899m.
  116. salnamuh wilayat halab lieam 1319h/1901m, dafeuh 29, mutbiqat wilayatadah tabe awlinmishdur, 1901m.
  117. salnamuh wilayat halab lieam 1320h/1902m, dafeat 30, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1902m.
  118. salnamuh wilayat halab lieam 1321h/1903m, dafeat 31, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1903m.
  119. salnamuh wilayat halab lieam 1324h/1906m, dafeat 34, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1906m.
  120. salnamuh wilayat halab lieam 1384h/1867m, dafeat 1, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1867m.
  121. salnamuh wilayat suria alealim 1301hi/1883ma, dafeuh 16, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1883m.
  122. salnamuh wilayat suria lieam 1302h/1884m, dafeuh 17, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1884m.
  123. salnamuh walayat suriat lieam 1297hi/ 1879-1880m, dafeuh 12, matbaeuh walayatidah tabe awlinmishdur, 1879-1880m.
  124. salnamuh wilayat surih aleamu 1304hi/1886ma, dafeuh 19, matbaeuh walayatadah tabe aulifinshdur, 1886m.
  125. salnamuh walayat surih lieam 1295h/1878m, dafeuh 10, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1878m.
  126. salnamuh walayat surih lieam 1298h/1880-1881m, dafeuh 13, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1880-1881m.
  127. salnamuh walayat surih lieam 1299h/1881m, dafeuh 14, matbaeat walayatadah tabe awlinmishdur, 1881m.
  128. salnamuh walayat surih lieam 1300h/1882m, dafeuh 15, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1882m.
  129. salnamuh walayat surih lieam 1303h/1885m, dafeuh 18, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1885m.
  130. salnamuh walayat surih lieam 1305h/1887m, dafeuh 20, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1887m.
  131. salnamuh walayat surih lieam 1306h/1888m, dafeuh 21, matbaeuh walayatadah tabe awlifishdur, 1888m.
  132. salnamuh walayat surih lieam 1307-1308h/1889-1890m, dafeuh 22, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1890m.
  133. salnamuh walayat surih lieam 1309-1310h/1891-1892m, dafeuh 23, matbaeat walayatidah tabe awlinmishdur, 1891m.
  134. salnamuh walayat surih lieam 1310-1311h/1892-1893m, dafeuh 24, matbaeat walayatidah tabe awlinmishdur, 1893m.
  135. salnamuh walayat surih lieam 1312-1313h/1894-1895m, dafeuh 25, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1895m.
  136. salnamuh walayat surih lieam 1313-1314h/1895-1896m, dafeuh 26, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1896m.
  137. salnamuh walayat surih lieam 1315h/1897m, dafeuh 27, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1897m.
  138. salnamuh walayat surih lieam 1316h/1898m, dafeuh 28, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1898m.
  139. salnamuh walayat surih lieam 1317h/1899m, dafeuh 29, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1899m.
  140. salnamuh walayat surih lieam 1318h/1900m, dafeuh 30, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1900m.
  141. salnamuh walayat surih lieam 1396h/1878-1879m, dafeuh 11, matbaeuh walayatadah tabe awlinmishdur, 1878-1879m.
  142. suhil saban, almuejam almusawiu lilmustalahat aleuthmaniat altaarikhiati, maktabat almalik fahd alwataniati, (alriyad: 2000).
  143. salih kulin, salatin aldawlat aleuthmaniati, tarjamatu: munaa jamal aldiyn, dar alniyl liltibaeat walnashr waltawziei, (masir: 2013).
  144. eamir rashid mabidi, halab dhakirat alayami, dar alqalam alearbii, (dimashqa: 2006).
  145. eabd alhaqi eadnan adiwar, tarikh aleilm eind alatirak aleuthmaniiyna, tarjamatu: eabd alrazaaqi, arkan lildirasat walnashr waltawziei, (masir: 2020).
  146. eabd aleaziz muhamad eawad, aladarat aleuthmaniat fi wilayat suria 1864-1918, dar almaearif lilnashr waltawziei, (masr: 1969).
  147. eabd alfataah rawaas qaleuh ji, halab alqadimat walhadithat asmayiha wahukaamuha wahidathaha, abwabha, wa'aswaquha wa'ahyawuha, manshurat muasasat alrisalat lilnashr waltawziei, (birut: 1989).
  148. eabd alkarim shahadhat, safahat min tarikh alturath altibiyi alearabii al'iislamii, dar akadimya antarnashunal lilnashr waltawziei, (lubnan: 2005).
  149. eabd allah eabd alrazaaq saedu, almustashfayat al'iislamiat min aleasr alnabawii alaa aleasr aleuthmani, dar aldiya' lilnashr waltawziei, (alkuayt: 1987).
  150. ethaman muhamaratu, halab altarathi, dar alqalam alearabii, (dimashqa: 1994), s 189; eisaa, almasdar alsaabiqu.
  151. ela' nadim alsayidu, tarikh halab almusawir 'awakhir aleahd aleuthmanii 1880-1918, dar shueae lilnashr walthaqafat waleulumi, (halba: 2011).
  152. gharibi alghali, dirasat hawl tarikh aldawlat aleuthmaniat walmashriq alearabii 1288-1916, manshurat diwan almatbueat aljamieiati, (almaghribi: 2007).
  153. faruq muradam biki, "aldawlat aleuthmaniat min altaaeun alaa alkulira alaa alhumaa alsafra'a", majalat aldirasat alfilastiniati, aleadad (123), manshurat muasasat aldirasat alfilastiniati, (birut: 2020).
  154. fayiz hamsi, halab alqadimati, manshurat almudiriat aleamat lilathar walmatahifi, (dimashqa: 1983).
  155. fid allah alghadri, halab luluat altaarikh wadurat bilad alshaami, manshurat maktabat alshaam lilnashr waltawzie, (dimashqa: 1993).
  156. majidat makhlufi, aldawlat aleuthmaniat min alasilah 'iilaa alhadathati, dar albashir lilthaqafat waleulumu, (masir: 2021).
  157. muhamad 'iibrahim alatasi, min tarikh tibi alnafs waliaeisab eind alearab walmuslimina, dar alkutub aleilmiati, (birut: 2014).
  158. muhamad raghib bin mahmud hashim altabaakhi, aelam alnubala' bitarikh halab alshahba'a, j 3, almatbaeat aleilmiat lilnashr waltawziei, (surya: 1923).
  159. muhamad saed atlas, aluathar al'iislamiat waltaarikhiat fi halba, t 2, muasasat hindawiun lilnashr waltawziei, (almamlakat almutahidati: 2007).
  160. muhamad sifi aldiyn abw aleiz wakmil aldiyn 'iihsan awghli (ashraf), alealaqat alearabiat alturkiat min almanzurayn alearabii walturkii 1991-1993, j 2, maehad albuhuth waldirasat alearabiati, (alqahirati: 1993).
  161. muhamad tah aljasir, altakhdir maqalat min tarikhih fi altibi alearabii alaslamii wahadir alealam alearabii, dar alfikr lilnashr waltawziei, (surya: 2008).
  162. muhamad kard eulay, khutat aleami, j (4), matbaeat altaraqiy lilnashr waltawzie, (dimashqa: 1926).
  163. muhamad yusuf aleawad, wamadat euthmaniatun, markaz alkitaab alakadimi, (alardin: 2019).
  164. mahmud bin muhamad aljaghmini, khulasat alqanun fi altibi (mutarjim ean allughat alfarisiati), manshurat maktabat earif hakmat, (almamlakat alearabiat alsueudiati: 2002).
  165. mahmud eabd allatif bahrawi, harakat alasilah aleuthmanii fi easr alsultan mahmud althaani 1808-1839, dar alturath lilnashr waltawziei, (lubnan: 1978).
  166. mahmud muhamad khalafa, tarikh alqabayil alearabiat fi aleasr al'iislamii mundh alfath al'iislamii min alqarn alraabie alhijrii, dar altaelim aljamiei, (masir: 2019).
  167. mustafaa kular, 'awqaf alharamayn fi aldawlat aleuthmaniat fi alqarnayn alsaadis eashar walsaabie eashar almiladiiyna, tarjamatu: muhamad harba, dar albashir lilnashr waltawziei, (alardin: 2023).
  168. njam aldiyn ealiin bn eumar alkatibiu alqazwini, jawamie alladhati, dar albayan alearabii, (alqahirati: 2002).
  169. nufal niemat allah nufli, aldustur (mutarjim ean alturkiati), maj 2, murajaeat watadqiqu: khalil 'afandi alkhuri, (birut: 1883).
  170. yusif mahmud, alianjazat aleilmiat fi alhadarat al'iislamiati, dar albashayir lilnashr waltawziei, (alardin: 1996).

المعرفات

معرف الكائن الرقمي DOI: 10.33899/berj.2026.Vol22.Iss1.60246

تنزيل هذا الملف

الإحصائيات

طريقة الاقتباس

المستشفيات الحكومية (العسكرية والمدنية) في ولاية حلب في العهد الحميدي (1876-1909). دراسة تاريخية في ضوء السالنامات العثمانية. (2026). مجلة ابحاث كلية التربية الاساسية, 22(1), 19-55. https://doi.org/10.33899/berj.2026.Vol22.Iss1.60246